‘Een Managementboek moet deugen, maar het mag ook de emotie vinden’

Harm Klifman onderzocht hoe populaire managementboeken de lezer verleiden en overtuigen. Het repertoire van de klassieke retorica blijkt daarbij een belangrijke rol te spelen. Een gesprek over ethos, pathos en logos, met een antwoord op de vraag naar het ideale managementboek.

Het was natuurlijk toeval, maar wel een mooi toeval, dat die twee boeken vrijwel gelijktijdig verschenen: de luxe Nederlandstalige editie van Stephen Covey’s 30-jarige bestseller over De zeven eigenschappen van effectief leiderschap en de veel bescheidener, in eigen beheer uitgegeven studie van Harm Klifman over retorica in populaire managementboeken onder de titel Cicero leest Covey. Waarbij ‘Cicero’ staat voor de retorica, de kunst van het overtuigen, en ‘Covey’ voor het soort boeken waar wij van Managementboek Magazine de kost mee verdienen. Wat Klifman aan die populaire boeken interesseert, is hoe ze ons als lezers verleiden om ze niet alleen te kopen en te lezen maar ook om de visie en de tips van de auteur over te nemen als leidraad voor ons werk of liever nog ons hele leven.

Vanuit zijn achtergrond als neerlandicus en filosoof is Klifman gefascineerd door het spel dat die boeken met ons spelen, met als inzet onze overtuigingen en ons handelen als managers, en onze tijd en ons geld als consumenten. Zijn stelling is dat de retorische middelen die de auteurs inzetten, in niet geringe mate bijdragen aan de populariteit van hun boeken. ‘De gretigheid waarmee ze worden gelezen, wordt veroorzaakt doordat de auteurs de conventies van het genre volgen, door de stijlmiddelen die ze hanteren, door het appèl dat ze doen op de emotie, door de identificatie die ze mogelijk maken met de succesvolle auteur en zijn nog succesvollere voorbeelden.’

 

Taal
Hoe is Klifman daar zo op gekomen? Tot zijn pensionering in 2017 was hij consultant bij B&T, een adviesbureau voor het onderwijs. Daar realiseerde hij zich op een gegeven moment hoe belangrijk taal was in dat vak. ‘Eigenlijk ben je als adviseur altijd met taal bezig, met woorden. Wat de opdrachtgever wil en wat je als adviseur doet, bestaat alleen maar in taal. Maar het beoogt wel iets, het heeft een doel. Dus wat is het, dat die taal van de adviseur wil, en hoe werkt dat in zijn relatie tot de opdrachtgever en diens organisatie?’

‘Er zit veel verborgen filosofie in de taal van de adviseur. Woorden die hun werk moeten doen, woorden die een belofte inhouden, woorden die een perspectief tekenen, woorden die mensen moeten meenemen. Maar wat voor woorden zijn dat dan? Ontologisch, filosofisch, verwijzen ze niet naar de realiteit. Ze verwijzen naar een verwachte toekomst, een beloofde toekomst. Veelgebruikte uitdrukkingen als ‘een stip op de horizon zetten’ en ‘de lat hoog leggen’ zijn niet meer dan metaforen, beelden. Maar als stijlmiddelen hebben ze kennelijk wel een dynamiek waarin mensen handelingspatronen ontwikkelen, waarin ze dingen gaan doen en dingen gaan veranderen. Dus wat gebeurt er in die taal?’

Dat fascineerde Klifman zo dat hij er een studie van begon te maken. Daarbij keek hij ook naar de vele managementboeken die hij als adviseur had aangeschaft. ‘Wat voor taal kwam ik daarin tegen? Een taal vol beloftes en toezeggingen die misschien wel en misschien niet waargemaakt worden, die vaak aan kritiek onderhevig zijn omdat ze zo modieus zijn. Wat voor taal was dat nou precies? En toen kwam ik daar vanzelf op die retorische lading van die teksten. Ik zag hoe er met taal werd gespeeld, met alliteraties, met mooi klinkende afkortingen, met metaforen tegen, met gedachtesprongen die een argument leken maar dat niet waren.’

In die taal zag Klifman veel terug van de klassieke retorica die hij kende uit het werk van de Romeinse advocaat, politicus en filosoof Marcus Tullius Cicero en uit de Nederlandse taal- en letterkunde van de zeventiende eeuw die daar weer op teruggreep. ‘Die tijd, daar kende ik de retorica van. En dat kwam ik gewoon allemaal weer tegen in de managementboeken die ik voor mijn werk las!’ Zo vatte hij de gedachte op om het managementboek eens net zo te gaan bekijken zoals Cicero keek naar de pleidooien die hij hield als advocaat of als senator voor de publieke zaak: ‘Een verhaal van iemand die een overtuiging heeft en die jou daarvan wil overtuigen. Wat zou dat betekenen? Wat ging ik dan zien? Ik zette als het ware de retorica op als een soort duikbril, om onder water dingen te zien die je vanaf de kant niet ziet. En ik zag hoe ze het opbouwden, wat de logica erin was, ik zag de kunstgrepen, de receptuur die ze gebruikten om hun verhaal te vertellen. Niet dat de schrijvers van die managementboeken zich daar altijd of zelfs maar meestal van bewust zijn: ze volgen gewoon de retorische conventies van het genre zoals die in deze tijd bestaan.’

Praktische wetenschap
‘De auteur van een managementboek heeft een verhaal voor de wereld. Hij is een beetje een zendeling, een beetje een verteller. Hij wil je meenemen in zijn overtuiging. Daar kan hij allemaal bedoelingen mee hebben, maar het begint ermee dat hij gelooft in zijn eigen verhaal. Dat verhaal gaat altijd over een mogelijkheid, over een waarschijnlijkheid dat iets kan gebeuren. Het gaat niet over zekerheden, niet over het doorslaggevende bewijs waar de wetenschap naar op zoek is. Aristoteles onderscheidde de retorica al van de wetenschap omdat het niet gaat over bewijsbare dingen, maar over mogelijkheden en keuzes voor het handelen. Een managementboekenschrijver geeft jou een optie voor je handelen. Dat is wat hij doet, niet meer en niet minder. Maar sommige populaire managementboeken overschreeuwen zichzelf een beetje. En dan kom ik Covey tegen, die zelfs gegarandeerde resultaten belooft. Als je zijn principes maar volgt, dan word je vanzelf een effectievere leider en ook nog eens een gelukkiger mens. Met die claim overschrijdt hij een grens: hij belooft dingen die hij echt niet kan waarmaken. Ergens weet hij dat zelf ook wel, want zijn boek staat vol met disclaimers, van ‘spreek mij er niet op aan’, maar hij zegt het wel. Die disclaimers zijn het enige dat hem onderscheidt van een Amerikaanse televisiedominee.’

Retorica valt voor veel mensen samen met retoriek. Dat misverstand wil Klifman graag ophelderen. Bij ‘retoriek’ denkt hij aan holle frasen, aan een lege taal. ‘Dat zie je in managementboeken soms ook wel, maar retorica is meer. Aan de ene kant is retorica een soort wetenschap. We willen weten wat werkt, in een vertoog. Als ik iemand wil overtuigen, wat moet ik dan doen om overtuigend te zijn? Als ik een zaal binnenkom als spreker en het publiek denkt meteen: “Haha, dat rare mannetje? Nee hoor!” dan moet ik heel veel moeite doen om het pleit alsnog te winnen. Dan heb ik in termen van de retorica probleem met mijn ethos, mijn geloofwaardigheid. Daar begint het mee. Dus retorica is een soort nadenken over wat werkt. Maar tegelijkertijd is het ook het resultaat van dat nadenken. Het is een praktische wetenschap die kijkt naar wat werkt, en het bevat de regels voor wat werkt. Dus het heeft ook een normatieve functie. Behalve aan ethos met je ook werken aan je pathos, hoe je inspeelt op emoties bij je publiek. En op je logos, je argumentatie, hoe je inspeelt op het gezonde verstand.’

Onderbouwing
Er is wat betreft die ethos, die pathos en die logos een groot verschil tussen het wetenschappelijke managementboek aan de ene kant en het populaire managementboek aan de andere kant. ‘Het retorisch vertoog zoals je dat in het populaire managementboek aantreft, hinkt op twee typen argumenten. Het ene argument is het enthymema, het andere het exemplum. Het enthymema is net als het syllogisme een hele simpele redenering met twee premissen en een conclusie. Maar een van die premissen wordt weggelaten. Neem Een fan per dag, van Jos Burgers. De uitgesproken premisse daarin is: Geef je een klant meer dan je hem had beloofd cq dan wat hij had verwacht, dan wordt het een fan. De verzwegen premisse is: Iedereen wil veel fans, want dat verdient lekker. Zo’n enthymema van één premisse met één conclusie is voor een retorisch vertoog al bijna voldoende. Meer onderbouwing moet je er rationeel niet van verwachten. Maar voor het geval lezers er toch nog aan twijfelen, vullen de auteurs van die populaire managementboeken hun enthymema’s aan met nog een andere bewijsvorm, het inductieve bewijs van het voorbeeld, het exemplum. In een wetenschappelijk boek over management zou je daar niet mee wegkomen. Als je het hebt over onderbouwing, over bewijskracht, dan zitten de conventies van het populaire managementboek dichter bij de conventies van het zelfhulpboek dan van het wetenschappelijk verhaal.’

Hoe ziet het ideale managementboek er per saldo uit, volgens Klifman? ‘Een goed en echt ideaal managementboek is gebaseerd op een evenwichtige mix. Met in de eerste plaats veel herkenbaarheid voor de lezer, voor de problemen waar die mee zit, voor problemen die hij op koers wil hebben. In de tweede plaats moet het ook een prettig leesbaar verhaal zijn, wat ook stilistisch goed in elkaar zit en de verbeelding stimuleert. En in de derde plaats moet het ook een logisch verhaal zijn. Een verhaal dat de redenen geeft voor de visie, dat de onderbouwing van de propositie niet schuwt. Het ideale managementboek is een bouwwerk. Het begint bij mij als auteur. Ik kom bij jou, bij jouw emoties, maar ik moet je geen knollen voor citroenen verkopen. Een goed managementboek moet deugen, in de klassieke betekenis dat het degelijk is en betrouwbaar. Maar het mag best ook emotie hebben en de emotie bij de lezer vinden.’

 

Bron: managementboekblog door Pierre Spaninks

Terug naar jouw bedoeling!

Een inspirerende driedaagse leiderschapsreis met film als rode draad.

Voor wie
Je werkt al vele jaren binnen het onderwijs op management- of bestuursniveau. Misschien is het wel een loopbaan die je is overkomen. Misschien vraag je je steeds vaker af hoe dat gegaan is, en of je nog wel op de juiste plek zit. Hoe dan ook is je wens om meer regie te hebben op vervolgstappen gegroeid.


Invictus (2009)
Als je je hierin herkent, dan past deze driedaagse leiderschapsreis bij jou. In drie dagen maak je een reis naar binnen, om vervolgens een beter plan te hebben voor daarna. We werken met maximaal 12 mensen.

 Inhoud
Jouw vak vraagt veel inzet en flexibiliteit. Veranderingen gaan razendsnel, en de hoge werkdruk wint het bijna altijd van de ruimte voor reflectie of het opdoen van nieuwe inzichten. De ervaring leert dat veel managers en bestuurders op zeker moment behoefte hebben om opnieuw contact te maken met hun oorspronkelijke idealen en ambities.


Gladiator (2000)

In dit programma pakken we deze gemeenschappelijke (coach)vraag op inspirerende wijze op. Je krijgt de mogelijkheid om je eigen film even stil te zetten, letterlijk stil te staan, te reflecteren op je levensfase en je loopbaan, en je tegelijkertijd te laten inspireren door filmbeelden en de verhalen van anderen.

Met de wijsheid van de deelnemers en de ervaren trainers staan we stil bij vragen als: Waar sta ik in mijn levensfase? Waar liggen (nog) uitdagingen en verlangens? Wat is volbracht en wat is de oogst tot nu toe? Welke koers vaar ik en waar zal die me uiteindelijk brengen?

Reis van de held
Vanuit de metafoor van een reis (de reis van de held van Joseph Campbell) nemen we je mee naar de sleutelmomenten van jouw leven. Dat doen we met veel inspirerende filmbeelden, wandelingen en andere werkvormen. Vervolgens kijken we welk inzicht dat biedt voor het nu en voor de volgende stappen die je wilt zetten. We gaan voor diepgang en voor concrete stappen.


Into the wild (2007)

Werkwijze
Het traject bestaat uit:

  • een individuele intake,
  • driedaagse training met creatieve werkvormen, waaronder veel film,
  • terugkomdag na 3 maanden,
  • facultatief coachtraject.

Begeleiding door Robbert Braak & Robbin Haaijer
Robbert werkte ruim 10 jaar voor de top van de rijksoverheid aan leiderschapsontwikkeling. Sinds 2012 is hij werkzaam in een klein team dat een netwerk van coaches binnen de overheid voorziet van kennis, opleiding en ervaring. Daarnaast is hij verbonden aan Bureau de Bedoeling en actief in zijn bedrijf jebentbeterdanjedenkt.nl. Hij is senior coach, trainer en programmamanager en werkt vaak met fragmenten uit films.

Robbin was jarenlang directeur en (mede-)eigenaar van een toonaangevend organisatieadviesbureau, moderator van (internationale) leiderschapsprogramma’s en sparringpartner voor leidinggevenden in verschillende sectoren. Tot hij besloot om zijn pad te verleggen en als initiatiefnemer en medeoprichter Bureau de Bedoeling te starten.

Kosten
€ 2.500,- (inclusief overnachting en diners; exclusief coachtraject).

Data en locatie
Woensdag 30 september tot en met vrijdag 2 oktober 2020.
Locatie: Samaya, Werkhoven.
We starten en eindigen met een lunch.

Meer informatie over het programma bij Robbert Braak (06 48130252) of Robbin Haaijer (06 50682905). Aanmelden? Mail naar info@bureaudebedoeling.nl

‘Cicero leest Covey’ genomineerd!

Misschien was je erbij: in september liet Harm Klifman de aanwezigen op ons vrijgezellenfeest door de bril van de retorica naar populaire managementboeken kijken. Onlangs werd bekend dat Cicero leest Covey, zijn boek over dit onderwerp, de longlist voor Managementboek van het jaar 2020 heeft gehaald. Gefeliciteerd, Harm! Op naar de shortlist. Lees ook het interview met Harm ‘Een Managementboek moet deugen’ uit managementboekblog.

Café de Bedoeling: wat ertoe doet, zonder dat er iets moet

(door Dea Mooij)

Met interesse heb ik de start van Bureau de Bedoeling gevolgd. Alleen al de naam maakt iets in me los. Een trigger tot even stilstaan, reflectie, dieper kijken: waartoe ook al weer? Doe ik dan het ‘goede’? Kan het ook anders?

Verschillen omarmen

Eens per twee maanden organiseert Bureau de Bedoeling een Café de Bedoeling. Afgelopen vrijdag kon ik daar zelf voor het eerst bij zijn. We hadden in de ochtend een gesprek over diversiteit onder leiding van Yassin en Naima en sloten de middag af met een gesprek over het lerarentekort dat in een eerder Café de Bedoeling al was opgestart. Het meest waardevolle vond ik het inzicht dat standaardisatie in ons denken het bedenken van lokale oplossingen in de weg zit. Dat geldt ook voor het gebruiken van woorden als ‘maatwerk’, ‘gepersonaliseerd leren’ en ‘anders organiseren’. Praten in dat soort algemeenheden helpt niet bij het bedenken van maatwerk-oplossingen. Onze uitdaging: het écht omarmen van verschillen.

Kijkje in de bajes

Café de Bedoeling was deze keer georganiseerd in A Beautiful Mess. Locatie: de wasserij van de oude Bijlmerbajes. A Beautiful Mess is een initiatief van Refugee Company. Mensen met een vluchtelingenachtergrond werken er een half jaar en worden daarna op weg geholpen naar een opleiding of baan.
Terwijl ik tussendoor even zit te werken – want dat kan ook gewoon – krijgt de rest van de groep een rondleiding in de oude Bijlmerbajes door een van de oude cipiers. De groep komt koud, maar enthousiast terug. Met een inkijk in een omgeving die je anders niet krijgt. Echt een wereld op zich, waarin verrassend genoeg de logistiek – de uitdaging van het zonder gedoe verplaatsen van de gedetineerden – een enorme rol speelt.

Een plek van ont-moeten

Wat Café de Bedoeling is, weet ik nog niet precies. Ik ben blij dat ik ben gegaan. Waarom? Omdat het ging over de dingen die ik in mijn professionele leven belangrijk vind. Met mensen die ook tijd willen nemen voor een onderzoekend gesprek. Zónder dat het meteen iets moest opleveren; geen focus op te maken plannen, vervolgafspraken en te formuleren acties. Het is voor mij een plek van ontmoeten. Ook in de diepere betekenis van dat woord: ‘ont-moeten’…

Ook een keer meedoen aan Café de Bedoeling? Kijk hier voor de data en schrijf je in via de chatbot op onze homepage.

Yassin Elforkani

Socratische gesprekken: verschillen onderkennen en overbruggen

Photo by Volodymyr Hryshchenko on UnsplashOpen kijken en luisteren is moeilijk, zeker als je gebonden bent aan een rol of een systeem. Het is verleidelijk om lastige vragen dan maar uit de weg te gaan. Een socratisch gesprek helpt je om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor de vragen waar het echt om gaat. Je laat je eigen aannames en oordelen los om je open te stellen voor de ideeën en perspectieven van anderen. Zo kom je uiteindelijk tot een eerlijk antwoord.
Een socratisch gesprek kun je een-op-een voeren of in groepsverband. De methode is bruikbaar in alle sectoren en in alle lagen van de organisatie: bestuur, management, medewerkers, jongeren/cliënten en andere belanghebbenden.

Meer weten? Mail naar yassin@bureaudebedoeling.nl  of bel naar 06-51 8448 71.

Anders kijken naar leiderschap

Soms is het goed om jezelf even stil te zetten. Als je op de drempel staat van je eerste baan als leidinggevende in het onderwijs bijvoorbeeld. Als je na heel wat jaren werken voelt dat het tijd is voor een tussenbalans. Of als je stevig geworteld bent en wilt weten hoe je als leidinggevende of bestuurder nog meer het verschil kunt maken. Bureau de Bedoeling introduceert drie programma’s waarin je (opnieuw) op zoek gaat naar wat voor jou de bedoeling is.

Ontdek je leiderschap
Voor mensen met leiderschapsambities en beginnende leidinggevenden
Wil je als leidinggevende succesvol zijn, dan is het van belang dat je jezelf goed kent. Door te reflecteren en te groeien kun je de groei van anderen mogelijk maken. In deze leiderschapsreis (deel van een 3 maanden durende leerweg) ga je op zoek naar jouw bedoeling. Dat doe je onder andere in het mooie landschap van de Belgische Ardennen, een metafoor voor het continu veranderende onderwijslandschap.

Terug naar jouw bedoelingNew take on life
Voor leidinggevenden en bestuurders met ervaring
Je werk vraagt veel inzet, veranderingen gaan razendsnel en de hoge werkdruk wint het bijna altijd van de ruimte voor reflectie. Dan komt er een moment dat je behoefte krijgt om opnieuw contact te maken met je oorspronkelijke idealen en ambities. Dit programma bied je de mogelijkheid om je eigen film even stil te zetten, te reflecteren en je te laten inspireren door beelden en verhalen van anderen.

Nederland van Nu Nederland van Nu
Voor senior leidinggevenden en bestuurders
In het Nederland van nu ontstaan gemakkelijk tegenstellingen die tot polarisatie, verharding en verwijdering leiden. Om daar binnen de publieke sector goed leiding en sturing aan te geven, is meer nodig dan een goed managementboek en contact met gelijkgestemden. Tijdens deze leergang staan ‘ongemakkelijke’ ontmoetingen centraal. Als we in staat zijn het gelijk van de ander te begrijpen en ons oordeel uit te stellen, kunnen we met wijze beslissingen maatschappelijke kloven overbruggen.

Meer weten over een van deze programma’s? Mail naar info@bureaudebedoeling.nl voor meer informatie over de inhoud, data en kosten. Of houd de komende tijd deze website en onze LinkedIn-pagina in de gaten.

Lerarentekort: plan B!

“Onder de werktitel ‘plan B’ halen we in ons netwerk goede voorbeelden op die ons op het spoor zetten van patronen die werken”, zegt Mirjam Nuijten.  Samen met andere deelnemers aan Café de Bedoeling kijkt zij de komende maanden door een andere bril naar het lerarentekort. Het uitgangspunt: Wat is ervoor nodig om met de mensen die we nú hebben, goed onderwijs te maken? In dit kader stak Mirjam onder meer haar licht op in Amsterdam: “Bij Leraar, een kleurrijk beroep werken schoolbesturen, kennisinstellingen en de gemeente samen om te zorgen dat leraren plezier en uitdaging houden in hun werk.”

Plan B
De kern van plan B is dat we denken dat we verder komen als we het lerarentekort benaderen als een vernieuwingsvraagstuk. De eerste brainstorms stonden vooral in het teken van vragen stellen:

* Hoe spelen we leraren vrij zodat ze de ruimte krijgen om tot eigen oplossingen te komen?
* Wat zijn slimme manieren om te doen wat (voor leerlingen) nodig is én te voldoen aan de eisen van het systeem?
* Wat hebben leraren van bestuurders nodig? Waar zitten de vrijbuiters onder de bestuurders?
* Hoe krijgen we beter zicht op de ruimte binnen de wet, de regelruimte in het systeem?
* Hoe zit het met de onderwijstijd – gaan Nederlandse kinderen niet te veel uren naar school?
* Hoe groot moet de rol van de leraar eigenlijk zijn? Als het leerklimaat veilig is, kunnen dan ook specialisten van buiten de school lessen verzorgen?

De komende tijd gaan we in ons netwerk nog meer goede voorbeelden ophalen. Heb je zo’n voorbeeld? Wil je meedenken? Mail naar info@bureaudebedoeling .

Bureau de Bedoeling groeit door

Yassin ElforkaniOp 1 februari heeft Yassin Elforkani zich bij ons aangesloten. Yassin heeft als coach en consultant veel ervaring met het ontwarren van maatschappelijke ‘knopen’ en het vlottrekken van vastgelopen situaties. In socratische gesprekken helpt hij mensen en organisaties op zoek te gaan naar antwoorden op ongemakkelijke vragen: bestuurders, leidinggevenden, maar ook leraren en jongeren. Yassin is in te zetten als spreker, senior adviseur en facilitator voor vraagstukken op het gebied van leiderschap en verandering, in het bijzonder als het gaat om diversiteit.

Persoonlijk kennismaken met Yassin?
Mail naar yassin@bureaudebedoeling.nl
of bel 06-51 8448 71. 
Dit is de Bedoeling van Yassin.